Nếu “Bác sĩ Khoa” tồn tại, có hai bệnh nhân nguy kịch một già và một trẻ đang mang thai nhưng chỉ có 1 máy thở, ai xứng đáng được nhận. Cách xử lý như của “Bác sĩ Khoa” như trong câu chuyện có thực sự hợp lý?
Mình nhớ tới cuốn sách Phải Trái Đúng Sai (Justice – What’s the right thing to do?) của Michael SANDEL – nhà triết gia chính trị Mỹ – người có những bài giảng về các vấn đề đạo đức hấp dẫn và đến nay các video của ông tại Harvard có lượt xem rất lớn trên nền tảng youtube.
Mục lục
Phải Trái Đúng Sai
Các giả định sau đây nhằm mục đích xem xét vấn đề ở góc độ đạo đức đã nêu ra trong cuốn sách. Không thể hiện mong muốn của người viết. Vấn đề tính mạng con người quả thực, khó để nói, dù viện dẫn bao nhiêu lý thuyết.
Khi bắt đầu dịch Covid, thông qua báo chí chúng ta biết được về sự quá tải tại Italia và các bác sĩ phải đưa ra lựa chọn, bệnh nhân nào điều trị, bệnh nhân nào “buông”. Có thực sự là sẽ ưu tiên cứu người trẻ, và phải chấp nhận bỏ qua người già trong trường hợp giới hạn nguồn lực và quá tải hệ thống y tế? Lập luận là người trẻ còn quãng đường dài phía trước, họ là lực lượng lao động chính của xã hội và sẽ có nhiều năm hơn để đóng góp cho nước nhà. Và thậm chí nếu người già biết được, họ cũng sẵn lòng nhường cơ hội sinh tồn cho người trẻ, vì họ đã sống “đủ lâu”?
Thực ra không phải. Quyết định ở đây nằm ở việc trường hợp nào có khả năng sinh tồn tốt hơn nếu được áp dụng cùng biện pháp cấp cứu – và do vậy cứu được nhiều sinh mạng hơn.
Một cơ sở để giải thích cho các quyết định trong trường hợp này, có thể áp dụng là Thuyết vị lợi (Utilitarianism) – Thuyết vị lợi cho rằng nguyên tắc đạo đức cao nhất là tối đa hóa hạnh phúc, trong mối cân bằng tổng thể giữa hạnh phúc và đau khổ. Nên quyết định đây là ai có khả năng phục hồi cao hơn nếu dùng máy thở, nhờ vậy cứu được nhiều người hơn và mang lại hạnh phúc cao nhất cho xã hội.
Khi Hoa Kỳ đối diện với tình hình căng thẳng của đại dịch Covid 19, nhiều Bang đã ban bố các văn bản phân loại bệnh nhân (Triage plans) trong đó có đề cập đến các tình huống sẽ quyết định bệnh nhân nào nên được ưu tiên áp dụng điều trị đặc biệt. Tất nhiên văn bản phân loại trong trường hợp đặc biệt kèm lưu ý : “only in the most extreme of circumstances.” – Các quyết định sinh tử như vậy chỉ nên được đưa ra trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. (1)
Ví như, Bang Maryland sẽ đánh giá khả năng sinh tồn trong ngắn hạn cũng như dài hạn bằng một bảng điểm, ưu tiên cho người có điểm cao hơn, nếu hai người cùng điểm thì sẽ ưu tiên cho người trẻ hơn. Người càng lớn tuổi lên đến 85 tuổi thì sẽ có ưu tiên thấp xuống…
Một số Bang khác thì áp dụng một hệ thống điểm Đánh giá Thất bại Nội tạng Tuần tự, hoặc đánh giá suy đa tạng (Sequential Organ Failure Assessment – SOFA), đo lường hoạt động của các hệ thống chính của cơ thể, bao gồm tim, phổi, thận, gan, tuần hoàn và thần kinh. Những bệnh nhân có điểm SOFA cao sẽ ít có khả năng đáp ứng điều trị hơn.
Đối với phụ nữ mang thai với thai nhi khỏe mạnh, Maryland sẽ cộng 1 điểm, Pennsylvania sẽ cộng 2 điểm. Utah thì cung cấp một hoặc hai điểm tùy thuộc vào thời gian thai kỳ.
Thật là không đúng nếu để bác sĩ trong tình huống ngàn cân treo sợi tóc phải quyết định nên cứu ai và nên bỏ ai. Nếu không có văn bản hướng dẫn, chúng ta bỏ mặc bác sĩ đối diện với một tình huống tiến thoái lưỡng nan, liên quan đến tính mạng con người, thậm chí có thể gây nhiều ám ảnh tâm lí cho họ sau này.
Mình không rõ Việt Nam có văn bản hướng dẫn phân loại bệnh trong trường hợp bệnh nhân chuyển nặng trong nguồn lực hữu hạn không, nhưng theo ý kiến riêng, việc có các kịch bản cho mọi tình huống để tránh bị động và đặt các bác sĩ vào tình thế của “Bác sĩ Khoa” là cần thiết.
Con người kể chuyện – nghĩa vụ liên đới
Tuy nhiên, nếu xét đến tận cùng, trường hợp bác sĩ Khoa còn dẫn tới một vấn đề khác, đó là quan hệ mẫu tử trong xã hội.
Nó sẽ dẫn tới một mệnh đề cũng được tranh cãi đó là nghĩa vụ liên đới. Nghĩa vụ liên đới không mang tính phổ quát, chúng bao gồm các trách nhiệm đạo đức mà chúng ta nợ, không phải đối với loài người có lý trí nói chung, mà với những người cùng chia sẻ một lịch sử nhất định với mình, và chúng không phụ thuộc vào hành động đồng ý.
Căn bản nhất của nghĩa vụ liên đới đó chính là nghĩa vụ gia đình, phụng dưỡng cha mẹ, trung thành với anh chị em, lớn hơn là yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
Mình có đọc qua câu chuyện hư cấu thì bác sĩ Khoa nhận định mẹ mình vô phương cứu chữa nên quyết định rút ống thở để dành nguồn lực cho bệnh nhân khác xứng đáng được cứu hơn. Thật khó để đánh giá.
Trong sách có nêu ra 2 trường hợp của hai gia đình, tình anh em nhà Bulger, người em là chủ tịch thượng viện bang Massachusetts (1978 – 1996) đã từ chối hỗ trợ chính quyền tìm kiếm người anh trai tội phạm, thủ lĩnh băng Hill Winter. Hay người em Kaczynski đã tố cáo người anh trai lập dị là sát thủ bom thư, sau đó dẫn anh đến cánh cửa tử hình.
Liệu ai còn nhớ đến câu chuyện lãnh đạo công an Hải Phòng – Dương Tự Trọng thậm chí đã tổ chức cho anh trai mình là Dương Chí Dũng vượt biên (tất nhiên không hỗ trợ tìm kiếm ở trên thì khác xa với tổ chức bỏ trốn).
Chúng ta không ở tình huống, và không bao giờ mong muốn bản thân mình đặt vào tình huống đó, nên thực sự thật khó nói đúng sai trong trường hợp này. Là bổn phận công dân, hay bổn phận một người con, người em, người anh…
Kết
Chúng ta có bản chất luôn muốn có câu trả lời đúng sai cho mọi tình huống. Triết học về đạo đức giúp chúng ta nhận diện vấn đề và đào sâu các nguyên tắc hành xử trên các góc nhìn khác nhau nhưng sẽ rất khó đưa ra một khuôn mẫu nào toàn năng chỉ hướng cho chúng ta.
Hay như tác giả đã nói “chẳng có gì đảm bảo việc thảo luận công khai các vấn đề đạo đức hóc búa trong bất kỳ tình huống nào cũng sẽ dẫn đến sự tán thành, thậm chí đánh giá cao quan điểm đạo đức và tôn giáo của người khác. Luôn có khả năng khi tìm hiểu nhiều hơn về một học thuyết đạo đức, tôn giáo, chúng ta lại ít thích nó hơn. Tuy nhiên, chúng ta không thể biết nếu không thử”.
Các bạn có thể đặt mua sách tại Tiki: https://srtn.asia/AqDyEdpZ và bàn luận về cuốn sách tại Page Đọc sách cùng Vũ.
(1) https://www.nytimes.com/…/coronavirus-covid-triage… (Các trích dẫn về quy định của các Bang của Mỹ trong bài viết được mình lấy từ bài viết này).