Mục lục
Câu chuyện Tesla
Năm 2019, Tesla sau khi xây xong nhà máy tại Thượng Hải trong vòng 1 năm kể từ lúc thoả thuận với chính quyền (nếu kể từ lúc phê duyệt thì chỉ 10 tháng), đã tràn đầy tự tin để tiến tới kế hoạch phủ sóng Châu Âu với nhà máy tại Grunheide, Đức. Người Đức thì hào hứng với năng lượng tái tạo, chính quyền địa phương thì thấy cơ hội giải quyết việc làm, Elon Musk thì thấy 1 Giga factory thứ 2 sắp phá kỷ lục của Thượng Hải, nhưng chuyện diễn ra thì hoàn toàn …ngược lại.
Người dân địa phương phát hiện ra, Tesla dùng rất nhiều nước, sau đó họ chặt khu rừng là nơi ở của nhiều loài bản địa bao gồm dơi, rắn, thằn lằn. Họ đã biểu tình, yêu cầu giải trình, yêu cầu có phương án di dời phù hợp, toà án cũng vào cuộc vì nếu Tesla cứ chặt cây thì khả năng loài thằn lằn và rắn bản địa sẽ bị nguy hiểm. Tesla muốn di dời chúng qua nơi ở mới cũng không được, vì nhiều con đang vào chế độ ngủ đông, muốn chặt cây thì đợi … nó dậy. Vậy là hơn 1 năm trôi qua, đáng lẽ Tesla phải xây xong nhà máy thì họ vẫn đang đợi để được chặt thêm cây giải phóng mặt bằng. (1)
Câu chuyện cho thấy vấn đề Tesla phải đối mặt, đó là khi họ thực hiện một dự án có thể nói là sinh lợi rất lớn về mặt kinh tế cho địa phương, thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo đang là xu thế nhưng họ vẫn gặp phải rất nhiều các phản biện, từ không chỉ cơ quan quản lý môi trường, cơ quan tư pháp mà đặc biệt là các cư dân cùng tổ chức môi trường.
Cách để tham vấn cộng đồng thì cũng rất cởi mở và rõ ràng.
Giữa tháng 7 (2021), công chúng có thể đến tòa thị chính Gruenheide để xem 11.000 trang hồ sơ của Tesla, bao gồm các bản thiết kế, bảng biểu và tính toán. Đây là lần thứ ba tài liệu này được công khai. Khi tài liệu công khai lần đầu năm 2020, đã có hơn 400 ý kiến phản đối được gửi đến.
Bất kỳ ai cũng có thể nộp đơn phản đối cho đến ngày 16.8, trước khi cơ quan môi trường Brandenburg quyết định có nên diễn ra cuộc thảo luận công khai vào ngày 13.9 hay không. (2)
Trở lại Việt Nam
Câu chuyện cộng đồng sửng sốt khi phát hiện ra có một dự án làm hồ chứa nước sẽ xử lý diện tích 679,73 ha trong đó có rừng tự nhiên 612,48 ha và rừng trồng 7,1 ha khiến mình băn khoăn không biết tại sao dự án đến lúc chuẩn bị cầm cưa đốn cây rồi mọi người mới bàng hoàng như vậy.
Liệu công tác tham vấn cộng đồng có vấn đề gì hay không?
Theo luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và nghị định hướng dẫn Số 08/2022/NĐ-CP thì, đối tượng được tham vấn trong đánh giá tác động môi trường bao gồm cư dân trực tiếp chịu ảnh hưởng bằng HỌP LẤY Ý KIẾN. Đối tượng thứ 2 là cơ quan tổ chức liên quan như Mặt trận và Uỷ ban, lấy ý kiến bằng văn bản.
Điều 26. Tham vấn trong đánh giá tác động môi trường
1. Đối tượng tham vấn:
a) Cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp bởi tác động môi trường do các hoạt động của dự án gây ra…
Việc tham vấn cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp được thực hiện thông qua hình thức tham vấn họp lấy ý kiến;
b) Cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp đến dự án đầu tư, bao gồm: Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi thực hiện dự án; ….
Việc tham vấn các cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp đến dự án đầu tư được thực hiện thông qua hình thức tham vấn bằng văn bản.
Hình thức tham vấn bằng đăng tải thông tin trên trang điện tử. Theo mình kiểm tra đã có đăng tải trên trang web của bộ tài nguyên và môi trường. Đảm bảo thời hạn 15 ngày và sau đó cơ quan chủ quản phải gửi kết quả phản hồi cho dự án. Không biết các ý kiến đóng góp thế nào, mình đồ rằng khả năng có rất ít hoặc thậm chí không có ý kiến vì đơn giản, nếu chỉ đăng trên đó thì ai đã rõ thông tin hoặc cực kỳ quan tâm thì mới nhọc công đi tìm để phản biện. https://monre.gov.vn/…/Pages/ChiTietVanBanDuThao.aspx…
3. Hình thức tham vấn:
a) Tham vấn thông qua đăng tải trên trang thông tin điện tử:
b) Tham vấn bằng tổ chức họp lấy ý kiến:
Chủ dự án chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thực hiện dự án niêm yết báo cáo đánh giá tác động môi trường tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và thông báo thời gian, địa điểm tổ chức họp tham vấn lấy ý kiến các đối tượng quy định tại điểm a khoản 1 Điều này trước thời điểm họp ít nhất là 05 ngày. Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm niêm yết báo cáo đánh giá tác động môi trường kể từ khi nhận được báo cáo đánh giá tác động môi trường cho đến khi kết thúc họp lấy ý kiến.
Mình không rõ họp và được ghi nhận ý kiến ra sao nhưng đến khi báo chí về viết thì có vẻ những người trồng rừng, rồi trạm trưởng cùng người dân địa phương đều rất tiếc nuối khu rừng với nhiều cây gỗ quý, lâu năm đồng thời khẳng định đây không phải là “rừng nghèo” (3)
Bên cạnh đó trong gần 700 ha này nếu Phân theo mục đích sử dụng thì có
– Rừng đặc dụng: 149,09 ha; cụ thể là rừng đặc dụng của Khu bảo tồn thiên nhiên Núi Ông
– Rừng phòng hộ: 0,86 ha;
– Rừng sản xuất: 440,4 ha;
– Diện tích nằm ngoài quy hoạch 3 loại rừng: 40,72 ha.
Nếu có liên quan đến khu bảo tồn thiên nhiên thì phải lấy ý kiến tổ chức chuyên môn về tác động của việc thực hiện dự án tới đa dạng sinh học. Đọc báo cáo thấy mục này đã có. Tuy nhiên theo mình để rộng đường dư luận cần có thêm đối tượng phản biện là các tổ chức bảo vệ môi trường thì mới có thêm góc nhìn đầy đủ.
4. Trách nhiệm của chủ dự án đầu tư trong việc thực hiện tham vấn:
đ) Đối với các dự án đầu tư xây dựng có yêu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất của khu bảo tồn thiên nhiên hoặc vùng lõi của khu dự trữ sinh quyển từ 01 ha trở lên, chủ dự án phải lấy ý kiến của tổ chức chuyên môn về tác động của việc thực hiện dự án tới đa dạng sinh học;
Kết luận
Thực ra có thể thấy Luật môi trường Việt Nam cũng đã có những quy định khá rõ ràng và tiến bộ (so với luật cũ) về đối tượng tham vấn và quy định rõ hình thức tham vấn. Tuy nhiên sự kiện xảy ra gần đây cho thấy, cách làm còn khá máy móc và chưa hợp lý. Đối với các dự án này bên cạnh báo cáo của chủ đầu tư có tham vấn ý kiến của cư dân và chính quyền cơ sở, nên có thêm các phản biện của các tổ chức bảo vệ môi trường. Về phần công bố báo cáo, chúng ta cần quy định rõ hơn, nếu các dự án liên quan đến các lĩnh vực chuyên môn thì nên ngoài việc công bố trên website của BTNMT, cần được gửi trực tiếp đến các cơ quan truyền thông báo chí địa phương, các tổ chức chuyên môn tuỳ lĩnh vực ví dụ môi trường, văn hoá lịch sử… để đảm bảo có những phản biện đa chiều và công tâm nhất.
(1) https://www.businessinsider.com/tesla-german-gigafactory…